सेनेची नॅशनल एनएसएक्स आणि लाओडाची फेरारी: नीलामीत विकल्या गेलेल्या एफ1 आख्यायिकांच्या गाड्यांची खरी किंमत काय सांगते?

मला २०१७ च्या ऑक्टोबरमधली पावती अजूनही जपून ठेवलीये, आणि ती अजूनही जुळत नाही. पण आजचा मुद्दा तो नाही. आजचा मुद्दा आहे तो कागद ज्यावर फॉर्म्युला वनच्या दिग्गजांच्या गाड्यांच्या नीलामीचे दर लिहिलेले आहेत. ऑगस्ट २०२५ मध्ये, आरएम सॉथबीजने लंडनमध्ये एर्टन सेनाची वैयक्तिक होंडा एनएसएक्स £८,७१,२५० (सुमारे $११.७ लाख) ला विकली. तीच मशीन, जी एकेकाळी तीन वेळा जागतिक विजेता झालेल्या ड्रायव्हरने स्वतः बागेतल्या नळाने धुतली होती, ती आता एका संग्राहकाच्या तिजोरीत आहे. आता त्याच बातमीत निकी लाओडाची १९७४ फेरारी ३६५ जीटी४ २+२ आहे — जी म्युनिकमध्ये €२,०१,२५० ला विकली गेली. दोन्ही ड्रायव्हर तीन वेळा जागतिक विजेते. दोन्ही गाड्यांची मालकी आणि इतिहासाची कागदपत्रे स्पष्ट. पण एकाची किंमत दुसरीच्या चार पटीने जास्त का? या प्रश्नाचं उत्तर नीलामीच्या बातमीत कुठेच नाही. आणि तेच या संपूर्ण बाजाराचं खरं रहस्य आहे. मुख्य प्रवाहातील क्रीडा-पत्रकारिता या नीलामीकडे एका जत्रेसारखं पाहते — 'अरे, सेनेची गाडी १ कोटीला विकली गेली!' अशा ओळींनी बातमी भरते. पण एफ1 च्या जगात, जिथे मी गेली ११ वर्षे काम केलंय, तिथे आम्ही वेगळ्या नजरेने पाहतो. आम्हाला माहितीये की सीट हा करार असतो, निकाल नाही. तसंच, नीलामीतली किंमत ही एका मिथकाची किंमत असते, गाडीची नाही. आणि हे मिथक बनवण्यासाठी पुरावे लागतात — फोटो, कागदपत्रं, किस्से, आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे एक गोष्ट जी फक्त सेनाकडे होती: एक चिरंतन कथा. लाओडाची फेरारी एका कारणासाठी स्वस्त गेली — ती पुन्हा रंगवली गेली होती. मूळ रंग गेला, ती मूळ कथा गेली. तिची ओळख फक्त 'लाओडाची मालकी होती' इतकीच उरली. रिकार्डोच्या 'बॅजर ब्लू' व्हॅल्किरीचं काय? ती €२.१२ दशलक्षला विकली गेली, आणि जर मूळ किंमत £२-२.५ दशलक्ष असेल तर हा भरपूर तोटा आहे. पण रिकार्डोकडे एकही विश्वविजेतेपद नाही. त्याची 'बॅजर ब्लू' ही एक टोपणनाव आहे; सेनाची कथा एक पवित्र ग्रंथ आहे. माझ्या लिव्हरपूलमधल्या बेडरूम स्टुडिओतून मी २०१७ पासून या बाजाराचा शोध घेतोय. मला आठवतंय, २०२० मध्ये जेव्हा रेनोने 'पिंक मर्सिडीज' वर आक्षेप घेतला होता, तेव्हा मी त्या गाडीच्या प्रत्येक तपशिलाचा अभ्यास केला होता. तशाच पद्धतीने, या नीलामीतल्या प्रत्येक गाडीच्या कागदपत्रांचा शोध घेतला. आणि मला एक गोष्ट जाणवली — नीलामीच्या घरांनी जाहिरातीत जे 'प्रोव्हेनन्स' म्हणजे ओळखीचा पुरावा म्हणून मिरवलं, ते प्रत्यक्षात एक काळजीपूर्वक बांधलेलं मार्केटिंगचं जाळं होतं. सेनाच्या एनएसएक्सची कथा फक्त 'त्याची गाडी' एवढीच नव्हती. ती गाडी त्याने विकसित करण्यात मदत केली, ती पोर्तुगालमध्ये त्याच्या नावावर नोंदवली गेली, तिचे फोटो त्याच्या 'रेसिंग इज इन माय ब्लड' या पुस्तकात आहेत, आणि तो ती स्वतः धुताना दिसतो. ही एक संपूर्ण कथा आहे जी कोणत्याही इतर गाडीकडे नाही. त्या तुलनेत, हॅमिल्टनची मॅक्लारेन एफ1 २०१७ मध्ये $१५.६२ दशलक्षला विकली गेली — पण बोनहॅम्सने खरेदीदाराचं नाव जाहीर केलं नाही. ती हॅमिल्टनची होती हे फक्त 'तो ती चालवताना दिसला' यावरून ठरवलं गेलं. हा या बातमीतला सर्वात मोठा दावा आहे, आणि सर्वात कमकुवत पुरावा. मी ट्रान्सफरच्या बातम्या कोर्टाच्या कागदपत्रांसारख्या नोंदवायला सुरुवात केली, आणि पुरावे अधिकच खराब होत गेले. आता मुद्दा असा आहे की हे बाजार फक्त सेलिब्रिटीच्या नावावर चालत नाही. ते कागदपत्रांवर आणि मिथकांवर चालतं. सेनाच्या बाबतीत, तुमच्याकडे होंडा कंपनीचा पाठिंबा आहे, ज्यांनी ती गाडी एका मार्केटिंग साधनासारखी वापरली. लाओडाच्या बाबतीत, तुमच्याकडे फेरारी आहे — पण ती २+२ ग्रँड टूरर आहे, हॅलो मॉडेल नाही. ती पुन्हा रंगवली गेली, म्हणजे मूळ रंग गेला. आणि ती लाओडाने १९७५ मध्ये विकली. त्या गाडीची कथा तिथेच संपली. एका संग्राहकाला ती फक्त 'लाओडाची होती' इतकंच सांगता येईल, पण सेनाच्या गाडीची कथा अजूनही सुरू आहे. रिकार्डोच्या बाबतीत — ₹१६० किमी धावलेली गाडी, एक नवीन खेळाडू, आणि एक टोपणनाव. त्याला मिथक म्हणता येणार नाही. या तीन्ही गाड्यांची तुलना केल्यावर लक्षात येतं की बाजार 'प्रसिद्धी'ला किंमत देत नाही, तर 'कथेच्या पुराव्याला' देतो. आणि हेच कारण आहे की लाओडाची फेरारी स्वस्त गेली आणि सेनाची होंडा महाग. पण मी चुकलो तर? कदाचित बाजार फक्त कथेला किंमत देत नाही. कदाचित सेनाच्या गाडीची किंमत तिच्या दुर्मिळतेमुळे आहे — ती एकच एनएसएक्स आहे जी त्याच्या मालकीची होती आणि जी होंडाने स्वतः विकसित केली. लाओडाची फेरारी ३६५ जीटी४ २+२ एक सामान्य मॉडेल आहे, ज्याच्या अनेक प्रती बाजारात आहेत. तर कदाचित ही कथा नसून दुर्मिळता आहे. पण मग रिकार्डोच्या व्हॅल्किरीचं काय? ती एकमेव आहे, तरीही किंमत सपाट आहे. आणि मॅक्लारेन एफ1? ३७ वी बांधलेली गाडी, पहिली अमेरिकेत रस्त्यावर चालण्यायोग्य — ती अत्यंत दुर्मिळ आहे, आणि ती $१५.६२ दशलक्षला गेली. पण ती हॅमिल्टनची होती हे सिद्ध झालं नाही. तर कदाचित खरी किंमत ही फक्त गाडीच्या गुणवत्तेवर आणि दुर्मिळतेवर आहे, आणि सेलिब्रिटीच्या नावाचा फारसा फरक पडत नाही. पण मग सेनाची एनएसएक्स इतकी महाग का? ती फक्त एक एनएसएक्स आहे. तिची किंमत तिच्या मूळ किंमतीच्या जवळपास दहा पट आहे. हे फक्त दुर्मिळतेने स्पष्ट होत नाही. मला वाटतं की या बाजारात एक 'डॉक्युमेंटेशन प्रीमियम' आहे — फोटो, कागदपत्रं, आणि कथा यांचं मूल्य. आणि सेनाकडे ते भरपूर आहे. तर मग या सगळ्याचा अर्थ काय? येत्या काळात, जेव्हा तुम्ही 'एफ1 आख्यायिकेची गाडी नीलामीत' अशी बातमी वाचाल, तेव्हा फक्त किंमत पाहू नका. त्या गाडीचा फोटो आहे का? तिची मूळ रंगसंगती आहे का? ती ड्रायव्हरने स्वतः चालवली होती का, की फक्त त्याच्या नावावर होती? आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, ती विकली गेली का, की फक्त 'विकली जाणार' आहे? कारण २०२३ मध्ये अलोन्सोची एन्झो नीलामीत आली होती, पण तिचा निकाल अजूनही गूढ आहे. आणि दुसरीकडे, माझ्याकडे २०१७ ची पावती आहे, ज्यात मॅक्लारेन एफ1 ची किंमत $१५.६२ दशलक्ष आहे. ती किंमत आजच्या बाजारात किती आहे? ती आता जुनी झाली आहे. पण ती अजूनही एक गोष्ट सांगते — जेव्हा ट्रॉफी आणि समन्स एकाच दिवशी येतात, तेव्हा तुम्हाला कळतं की जिंकण्याची किंमत काय असते. आणि या बाजारात, जिंकण्याची किंमत म्हणजे कागदपत्रांची किंमत. मी जेव्हा विलन शोधायला गेलो, तेव्हा मला एक स्प्रेडशीट सापडली, ज्यात भावना होत्या. त्या स्प्रेडशीटवर एकच ओळ आहे: 'सेना = कथा. लाओडा = रंग. रिकार्डो = टोपणनाव.' आणि खरी किंमत यातच दडलेली आहे.